Het verhaal achter de vrouwen van de Amsterdamse School

De tentoonstelling Ongekend Talent: Vrouwen van de Amsterdamse School is sinds najaar 2025 te zien in Museum Het Schip. Verspreid over de zalen vertellen keramiek, textiel, meubels en archiefstukken het verhaal van ontwerpers en kunstenaars die lange tijd buiten beeld bleven. Aan de basis van de tentoonstelling staat het onderzoek van junior curator Loulou Kokkedee, die zich de afgelopen anderhalf jaar onderdompelde in hun levens en werk.

Van Schipper naar junior curator

Kokkedee is al jaren verbonden aan het museum. In november 2021 begon zij als ‘Schipper’ - museumgids bij Het Schip - waar zij bezoekers rondleidde door het gebouw en de geschiedenis van de Amsterdamse School. In mei 2024 maakte zij de overstap naar de rol van junior curator. Met een bachelor Engelse literatuur, een minor Religiewetenschappen en een master Publieksgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, bracht zij een brede historische en verhalende achtergrond mee.

De eerste aanzet voor de tentoonstelling vond zij in de verhalen die zij als gids al vaak vertelde. Bekende plekken binnen de beweging, zoals het atelier van Eduard Cuypers, het Scheepvaarthuis en het tijdschrift Wendingen, vormden het vertrekpunt. “Daar waren hier en daar wel vrouwen te vinden, maar ik kwam vaak maar weinig over ze te weten. Wie waren ze? Waar waren ze opgeleid? En wat inspireerde hen tot het maken van hun kunst?”.  

Zoektochten, verrassingen en anekdotes

Al snel werd duidelijk dat het niet zozeer ging om de afwezigheid van vrouwen, maar om waar - en hoe - er werd gezocht. Veel vrouwen volgden opleidingen of publiceerden in tijdschriften die minder bekend zijn geworden dan die van hun mannelijke collega’s. “Je moet de lens verschuiven,” zegt Kokkedee. “Er waren vrouwen - heel veel zelfs - vol ideeën, inspiratie en ambitie, maar hun werk is minder vaak in de canon terechtgekomen.” In archieven, waaronder die van Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis - “daar hebben ze de parels van de vrouwenbeweging” - vond zij artikelen en publicaties waarin vrouwen zelf hun werk en het leven als vrouw in de twintigste eeuw beschreven. 

Toch boden archieven niet altijd voldoende aanknopingspunten. Over sommige kunstenaars was nauwelijks informatie bewaard gebleven. “Na een dag lezen en speuren had je vaak alles wat er over iemand bekend was - en dat was niet veel.” Het bracht haar ertoe contact te zoeken met nazaten van de kunstenaars. Na eindeloos zoeken, bellen en mailen, bleek dit de juiste methode: vaak hadden zij werk, documenten en persoonlijke herinneringen bewaard. “Juist bij vrouwen is hun nalatenschap meestal niet in musea terechtgekomen, maar bij familie of vrienden. Zij zijn decennialang de hoeders van hun werk geweest,  Om een beeld te krijgen van de kunstenaar moet je daarom ook bij hen aankloppen.”

Soms leidde dat tot onverwachte ontdekkingen. Na een detective-waardige speurtocht naar beeldhouwer Louise Beijerman was Kokkedee in contact gekomen met haar nazaten. Die hadden prachtig archiefmateriaal, maar ze wilde heel graag ook een object van Beijerman in de tentoonstelling opnemen. Ze is alle koffers met archiefmateriaal nog eens doorgegaan en vond toen in een daarvan een brief waarin werd verwezen naar een houtgesneden pilaar. Het object zou ooit deel hebben uitgemaakt van de collectie van het voormalige PTT-museum. Die collectie bleek inmiddels te zijn ondergebracht bij het Nederlandse Instituut voor Beeld en Geluid. “Ik heb contact opgenomen en ja hoor, er stond daadwerkelijk nog een pilaar van Beijerman! Daar was ik nooit achter gekomen zonder die brief. Zo blijkt weer hoe groot het belang van de collecties en de kennis van nazaten is.”

 

Wat haar daarnaast verraste, was hoe vrij de vrouwen die ze onderzocht zich destijds al door de maatschappij wisten te begeven. Er waren wel degelijk allerlei obstakels en fronsende wenkbrauwen als ze zich niet aan de maatschappelijke norm voor vrouwen hielden, maar desondanks ondernamen ze allerlei reizen, maakten ze eigenzinnig werk en hadden ze avontuurlijke relaties. “Dat zal niet de gemiddelde ervaring van de vrouw in die tijd zijn geweest, maar het is wel onderdeel van hun verhaal”. 

De rol van de curator

Het samenstellen van de tentoonstelling betekende ook het maken van keuzes. Welke werken vertellen het verhaal het best? Welke ontwikkeling krijgt nadruk? “Je realiseert je hoe je over één tijdvak tientallen verhalen kunt vertellen,” zegt Kokkedee. “De geschiedenis is veel te veelzijdig en gelaagd om één onomstotelijke verhaallijn uit te trekken”. Tijdens het samenstellen van een tentoonstelling maakt de curator doorlopend keuzes: leg je de nadruk op dit werk, of op dat werk? Licht je het vroege werk van een kunstenaar uit, of geef je juist aandacht aan haar latere ontwikkeling? “Dat is best een grote verantwoordelijkheid voor de curator. Er is op een tentoonstelling altijd maar een beperkte ruimte, dus een belangrijk onderdeel van het werk is het samenbrengen van objecten en verhalen, waarmee je zoveel mogelijk recht probeert te doen aan de kunstenaar die je hebt bestudeerd”. 

De laatste fase, waarin teksten, objecten en vormgeving samenkomen, bracht zowel een gezonde spanning als energie. “Alle ideeën van de afgelopen anderhalf jaar worden in een paar weken ineens werkelijkheid. De wanden worden geverfd, de tekstlabels gedrukt. Je weet: hierna kan ik niet meer terug, dit is het eindproduct. Er moeten dan vaak ook nog een aantal last minute keuzes worden gemaakt. Op zulke momenten moet je besluiten: zo gaan we het doen, op hoop van zegen.” Vooral de samenwerking met de vormgever gaf haar nieuwe inzichten: “Je ziet een denkbeeldig concept langzaam vorm krijgen. Dat vond ik geweldig inspirerend.”

Kokkedee heeft haar rol als junior curator als heel bijzonder ervaren. “Ik heb binnen het Schip zoveel vrijheid en stimulans ervaren. Het is heel speciaal om voor het eerst een verhaal te vertellen voor een groot publiek: je dompelt je helemaal onder in de kunst en de periode, om daaruit een verhaal te destilleren dat je vervolgens illustreert met prachtige objecten. Ik kan me eigenlijk niets leukers voorstellen, dat is echt zo.” Sinds de opening ontvangt Kokkedee veel reacties van bezoekers. Sommigen herkennen in de verhalen van de kunstenaars iets van hun eigen familiegeschiedenis. “Mensen vertelden dat het hen deed denken aan hun moeders of grootmoeders, die vaak geen erkenning hadden gekregen. Dat roerde me zeer.” Met De Vrouwen van de Amsterdamse School zijn deze makers opnieuw zichtbaar geworden. Wat begon als een zoektocht naar namen in de marge, groeide uit tot een tentoonstelling waarin hun werk en verhalen een volwaardige plaats innemen.